KO TE ARE KORERO TEIA NO RATA ARIKI

 

KO TE ARE-KORERO TEIA NO RATA-ARIKI.
NO ROTO I TE ARE-KORERO RAROTONGA.
TE AKAMATA VANANGA.

KO te korero p?t? teia no te ui tupuna o Rata-Ariki mei p? mai, ko tona tupuranga, tona kao-anga tona rauanga, tona manga-mangaanga e tona raraanga e tona ai-m?em?e, koia oki e ai-mokopuna.

Ko Rata ra, no roto mai aia i taua tumu tupuna o te Maori koia ko Atea-vai-takere ma Papa-te-tumu-enua-uri. Ko te papa tupuna i tataia ki kunei kua akamataia'ai mei ia Vai-takere e tona vaine ko Rangi-aitu-kura. Ko Vai-takere ra, e ai-m?em?e aia na Atea, pera katoa a Rangi-aitu-kura. Tera te papa tupuna mei ia Vai-takere mai:—

Ko Vai-takere ka noo ki te vaine ko Rangi-aitu-kura, anau mai ko
Ataranga, ka noo aia ki te vaine ko Te-Mutu-a-Uenga, anau mai
Maui-te-mua, ka noo aia ki te vaine ko Te-maeva-o-te-rangi
Te-rangi-tau-tua, noo aia ki te vaine ko K?uataraina, anau mai
Amai-tuki-papa, noo aia kia Taravao, anau mai ko
Te-rangi-mata-keu, noo aia kia Ina-akapaapaa, anau mai ko
Akapaapaa, noo aia kia Tinaenae, anau mai ko
Te-ariki-Turi-o-riki, noo aia kia Parepare-te-ra, anau mai ko
Te-ariki-Turi-o-Meru, noo aia kia Rango-rangi, anau mai ko
Te-ariki-Turi-o-Matarau, noo aia kia Maine-marae-rua, anau ko
Te-Matarau, noo aia kia Tutu-noanoa, anau mai ko
Te-Meru, noo aia kia Te-pa-atua, anau mai ko
Te-Meru-enua, noo aia kia T?r?t?r?-te-rangi, anau mai ko
Te-Meru-rangi, noo aia kia Ina-ma-ngurunguru, anau mai ko
Ema, noo aia ki te vaine ko Rua-mata-io, anau mai ko
Taaki e te teina ko Karii. Noo a Taaki kia Ine-uru-o-runga, anau
Vaieroa, noo aia kia Tairiiri-tokerau, anau mai ko
Rata-Ariki, noo aia kia Anini-te-rangi.
- 159 

Te vai atu ra tetai anau o Ataranga, koia ko teia:—Ko Maui-roto, ko Maui-taa, ko Maui-teina, ko Maui-tikitiki-a-Taranga.

Na teia papa tupuna e akakite mai koia te ui-tupuna o Rata-Ariki, e te vai nei e manganui te uanga mei roto mai i aia, e te vai nei tona uanga ki Rarotonga nei, pera katoa ki tetai pa enua o teia pa enua ko ‘Kuki Airani,’ tei Akatoka-Manava tetai pae, e tei Enua-Manu katoa tetai pae, tena rai tetai papa tupuna mei ia Rata mai e tae ua mai kia Tarar? ariki i mate ake nei o Mauke oki.

Ko te au ingoa o teia ui-tupuna taku i akakite atu nei mei ia Ataranga mai e tae ua mai kia Rata, kare me te mea ko to ratau ingoa ua ia, te vai atu ra, te vai atu ra; nara ko teia taku i akakite atu nei ko ta matou i kite e ta to matou ui-tupuna i kite. Te karanga nei tetai au are-korero e ko teia tupuna ko Te-Meru-rangi, ko tetai ona ingoa ko Kai-tangata, kua tika paa tei reira, nara, kua kite katoa matou e ko tona ingoa ko Tui-kai-vaevae-roroa, tera tona akatauanga, e tangata kai tangata aia, penei ake paa ko tetai ingoa rai no taua ingoa ko Kai-tangata, nana i anau mai ai Ema, ko te metua oki aia, na Ema i anau mai ia Taaki, aru mai i te tua ko Karii, ko Taaki te tuakana, tera to tatou kite ko te pe'e na tei reira e akatika mai te korero, tena ka tataia taua pe'e ra na tei reira e akakite mai i te anauanga i eia nga tamariki nei.

Ko te pe'e teia, i karanga mai i roto i nga vananga taito e na Tangaroa i atu i teia pe'e:—

Koai taku e kite ?,
Ko Ta'aki Ariki raua ko Karii—
Puta mai ei ki te ao-nui-maramarama.
E puke tama-atua na Tangaroa ma Te-po-a-mio
I tatara'ai nga kiri i te ana mai anga no raro—
No raro i Avaiki.
No Ta'aki Ariki puta mua mai taku kiri-kura.

Ko Rata, e uanga katoa aia no roto mai ia Mu ma Io, kua moe a Mu ki te atua ko Io, kua anau mai ta raua ko te ai-tupuna o Rata i tetai pae oki, no te mea kua vanangaia mai ra i roto i nga vananga taito no roto mai a Rata-ariki ia Mu ma Io. Ko tetai pae teia i ta matou karakia tapu, e ko te tuatau ka vananga i tei reira, ko te tuatau ka rave i tetai angaanga nuinui mei te ikianga ariki mei roto mai i te uanga o Rata.

Te akakite atu nei au e ko teia atua nei e atua m?kam?ka aia, no reira ka karakia toku ai-tupuna i te ope o te karakia mei teia ra te tu:—

“Io—Io—te atu nui ki te rangi tua tinitini.”
- 160 
TEIA TE KORERO NO RATA.

TENA kua oatu atu ra au i te papa tupuna o Rata, teia rai te korero no teia Rata:—

Ko Vaieroa ma tana vaine ko Tairiiri-tokerau kua noo raua ki to raua enua ko Avaiki, koia a Savaii i teia tuatua. Kua noo raua, kua nui taua vaine a Vaieroa koia oki a Tairiiri-tokerau, kua kaki taua vaine ki te tuna, kua pari iora a Vaieroa i te matau e ? i tetai tuna na te vaine.

Kia kite ra a Kokopu e Koura, e puke tuaine raua na Pupu ma Kavei, tei raro ratou i te vai, tera te tuatua e nga tuaine ki o raua tungane, “Teia ta maua tuatua kia korua, e o maua tungane, auraka e amama to korua va'a, e topiri e korua va'a, tena a Vaieroa e Tairiiri-tokerau te pari mai ra i nga matau e ? ia korua.”

Tera te tuatua a nga tungane, “Vao atu, kia t??i mai ei m?nga na maua, ka atiia e maua a raua matau e te au, ka m?t?m?t?kia e maua.”

Kua karanga atu ra nga tuaine, “E meitaki oki iia, me ka rauka ia korua.”

Akangaro i?ra nga tuaine ki raro ake i te paru-rau-ou, teia mai a Vaieroa e Tairiiri-tokerau ma a raua matau, takitai ia raua, e kua t?tiri atu ra ki raro i te vai. Kua kai a Pupu i tetai, kua kai a Kavei i tetai; kua put? atu ra raua i aua nga tuna ki te pae.

Kia akara mai nga tuaine, te mamate nei raua e te peke nei ki te pae, kua karanga atu ra nga tuaine, “In? korua' i e nga tungane e m?t?kia e korua e ka atiatiia e korua, e teia nei ka riro korua e na te vaine e kai.”

E kua riro aua nga tuna ki te pae, e kua taia atu ra e mamate atura, kua ta? ki te umu e kua kai.

I muri mai kua anau te tamaiti a Vaieroa, kua topa te ingoa ko Rata. Noo iora, kua tupu te maki o taua tamaiti e maera, kua aere atu ra nga metua ki taatai ki te ngutu o tetai kauvai maata, kua noo te tupuna vaine ma te tamaiti ki runga i te nia-vai. Ko teia maki nei e maera e maki tupu ki te tapa o nga tamariki.

Ko Vaieroa e te vaine ko Tairiiri-tokerau kua aere ki raro i te vai ki te ngai mamao mei te tapaatai tiki ei i te rimu i runga i te toka, ka mea raua i te rimu e tapiripiri i te maera o te tamaiti, kua rave mai ra raua i te rimu kua kave mai ki te tupuna vaine, kua topiripiri te tupuna vaine i etai pae ki runga i te maki o taua tamaiti ra; te topa ra te ua maata i uta i te maunga, kite ake ra a Vaieroa e te vaine teia te vai-puke, ko te rakau mai ko te toka mai, kokoaia atu ra raua e te vai, mamate atu ra raua, riro atu ra raua ki te moana, kainga atura e te anau o Puna i te moana.

Tera te anau o Puna, ko Eke, ko Paua, ko Mangao, ko Tatavere, e Aku; te mea i kiteia'i, na nga atua i akakite mai i muri mai i te tuatau- 161 ka tipu ei a Rata i te vaka, na nga atua ko Atonga ma Tongaiti-matarau i akakite mai, na raua i akakite mai i te panuanga o Vaieroa e te vaine.

Ka oki te tuatua ki te tupuna vaine i vaoia ma te tamaiti ki runga i te nia-ava, kua noo aia ma te tapapa e roa ake ra ma te manako aia ka oki mai paa a Vaieroa ma Tairiiri-tokerau, kua noo, noo e roa ake ra, kua kite aia e kua mate tona tama ma te vaine. Kua rave iora aia i te tamaiti ma te toenga rimu kua oki atu ra aia ki te kainga kua angai atu ra i taua tamaiti ra e maata ua atu taua tamaiti ra.

Kua tupu a tangata tikai taua tamaiti, kua ui i tetai ra ki te tupuna vaine, “Koai oku metua?” E kua akakite atu ra taua tupuna vaine ra e, “E puke metua rai toou, kua mate, i k?k??ia i te vai, e aere raua mea rimu e tapiri i toou maki kua rokoia mai e te vai-puke, k?k??ia atu ra raua e kua mamate raua, ko taua ua te toe.”

Kua noo iora raua i to raua kainga, e kua taka te manako o Rata, ka aera ka kimi i nga metua, peneiake kua kokoaia e te vai kua panuia paa ki tetai enua. Kua ui atu ra ki te tupuna vaine koia a Ine-uru-o-runga, “Kare o tatou toki?” Kua karanga mai te tupuna vame, “Teia te toki.”

Kua rave atu ra taua tamaiti ra, kia kave mai ra e toki ati, kua karanga atu ra a Rata, “Ka akape'ea au i teia toki?” Kua karanga atu ra te tupuna vaine, “E apai koe ki taatai i te tapatai ta?mi ki raro i te one, apopo koe i te popongi ka aere ei ka tiki.”

Kua rave rai a Rata mei ta te tupuna vaine i akakite mai, e i te popongi ka kave mai i te toki ati, kia rave mai aia kua meitaki akaou taua toki ra, kua kore te ati. Kua oki mai aia ki te kainga kia Ine-uru-o-runga, kua akakite atu ra ki aia, “Ka aere au ka pari vaka noku e kimi i oku metua.”

Kua akatika katoa te tupuna vaine, kua aere atu ra a Rata ki uta i te enua i te kimi i tetai rakau tau ei tipu vaka nona, kitea atu ra i te rakau, kua tipu atu ra, kua topa ki raro e kua vao i taua rakau i te ngai i inga'i, kua oki mai ki te kainga.

Kia popongi kua oki atu ra aia ki te maunga ki te pari i te vaka. Kia aere atu ra aia ki te ngai i vaoaia i taua rakau kua tu akaou te rakau, te tu ua mai na a rakau tikai. Kua tipu akaou aia i taua rakau ra, kua topa ki raro kua oki mai ki te kainga.

Kia tae atu ra aia ki te kainga kua ui atu ra te tupuna vaine ki aia, “Kua a'a toou vaka?” Kua karanga a Rata, “Kua tipu au inanai kua topa ki raro, kua akaruke au, kia oki atu ra au i na kunei kua tu akaou te rakau.”

Tera ta te tupuna vaine, “E taku utaro, me oki koe apopo kua tu akaou te rakau, e tipu akaou rai koe, kia topa ki raro e tipu koe i te kauru, me rokoia koe e te p?, auraka koe e aere mai, e noo atu koe e pipini koe ki raro i te kauru o te rakau kia kite koe e koai te tangata i akatu ia'i te rakau.”

- 162 

Kua akarongo rai ki te tuatua a te tupuna vaine, aere atu ra. Kia oki atu ra aia ki te vao rakau kua tu akaou te rakou, kua tipu atu ra kua topa ki raro, kua tipu i te kauru kua pari i te vaka. Kua p?, kua pipini iora a Rata ki raro i te kauru o te rakau tana i tipu, kua po, kite uake aia i te nuku atua i te aereanga mai, kua peke te one i te aereanga mai mei te uriia. Kia tae mai ra teia nuku atua ki te ngai i tipuiia te rakau kua koikoi aere te tanga rakau ko tana ko tana, kua topiri i te ngai i pariia'i, te mea nei ka akatu; kua rere mai a Rata mei roto i tona ngai i pipini ei aia kua arumaki atu ra, kua pueu ke atu, pueu ke atu, ma te ati aere ma te arumaki a Rata. Kia tae ki tera tuaivi kua kapiki mai taua nuku atua ra “E utu.” Kua arumaki rai a Rata e tae ki tetai tuaivi kua kapiki mai “E utu,” ko te tuatua anake rai ia i te kapikianga mai, “E utu.”

Kua pueu atu ra taua nuku atua ra, oki mai ra a Rata ki tai ki te tupuna vaine, kua akakite atu ra i tana i kite e to ratou reo i te kapiki-anga mai, “E utu;” kua karanga atu ra te tupuna vaine, “Apopo i te popongi, ka tau koe i tetai umukai patu ei koe na nga atua ko Atonga e Tongaiti-matarau.”

I tera mai popongi kua ka te umu, kua uke, kua patu ki nga atua, kia Atonga ma Tongaiti-matarau.

I muri ake i reira kua t?at?amamao aia i te oki ki te maunga. Te aere atu nei aia kua na ko te tupuna vaine ki aia, “Me po, auraka koe e aere mai, e pipini rai koe ki raro i te kauru o te rakau e tapapa mai ra koe e'aa te ka tupu.”

Tere atu ra a Rata ki te maunga, kua tamata i te pari i te vaka e tae uatu ki te p?, kua pipini aia ki raro i te kauru o te rakau.

Kare e roa ana a Rata ki te ngai i pipini ei aia teia mai nga atua ka Atonga ma Tongaiti-matarau, e kua kapiki ki te rakau kia tu akaou, tera ta raua kapiki:—

Piri mai, piri mai taku maieti, taku maieta,
Tu, tu te rau tu.

Kare ra taua rakau i to akaou, kua oki rau kua kapiki:—

Piri mai piri mai taku maieti, taku maieta,
Tu, tu te rau tu.

Kare rai te rakau e tu, kua akara aere ra a Atonga ma Tongaiti-matarau i te mea i kore ei te rakau i tu akaou, kite uake ra raua i nga mata o Rata te kanakana mai ra ki raro i te kauru o te rakau, ko te karangaanga ia a nga atua, “Ko koe oki tena, e to maua potiki, kua inangaro ainei koe ki te vaka?” Kua karanga atu ra nga atua, “Eaa koe e inangaro ei ki te vaka?” Kua karanga a Rata, “Ka aere au ka kimi aku metua ia Vaieroa ma Tairiiri-tokerau.”

Kua karanga nga atua kia Rata, “Kua pou nga metua' oou i te- 163 kaingaia e te anau o Puna, ko nga ua-mata o te metua vaine tei to ratou tuaine ko Te-vaine-Uarei, koia ia e ta maua potiki, e aere ra ki tai, na maua e pari toou vaka.”

Kua oki atu ra a Rata ki te kainga kua akakite atu ra ki te tupuna vaine i te au mea i tupu, tera tana kia Rata, “Otira e taku utaro, kia riro e na nga atua e anga i toou vaka, ka riro ko ei rongo nui, e ka torotoro toou rara, ka uanga koe ki te pa enua tinitini, tera taau anga-anga mua ka rave, ko te kimi i te tutaki i te matenga o oou puke metua i te anau o Puna, eiaa tetai e ora'i ia koe.”

I tetai popongi i muri ake i reira, kare ra i mamao te tuatau kua apainaia mai te vaka o Rata ki mua i te turuki o te are o te tupuna vaine ko Ine-uru-o-runga, koia oki ko Tiau-tara-titi, tetai ingoa o taua tupuna vaine o Rata. Kia akaraia taua vaka ra e apinga tikai, kua tukuia taua vaka ki runga i te panga i mua i te are, ei reira kua tapaia e Rata i te ingoa o taua vaka ra ko “OTUTAI.” Tera te ingoa o te kie ko Maina-i-te-ata.

Kia pa te vaka ki roto i te rima o Rata, kare rai aia i iki ake tona taua-tangata; kua moe te angai; e kua manako aia e kia na mua aia i te kite i te tere o tona pai, kua tuku aia ki raro i te roto tai, kua uti i te kie, kua akat?r?t?r? i taua pai ra. I taua akat?r?t?r? anga i taua vaka ra kua aere mai ra tetai tangata kua karanga mai ra kia Rata, “E Rata e, ka aere ki'ea te tere?”

Kua karanga a Rata, “Ka aere au ka kimi i oku metua.”

Kua karanga mai taua tangata, “Oatu au e Rata.”

Kua karanga atu ra a Rata, “E matua a'a koe?”

Kua karanga taua tangata, “E matua tata-tai, ei tata i te tai i te vaka oou.”

Kua karanga atu ra a Rata, “Aere mai.” Kua kake taua tangata ki runga i te vaka o Rata, kua aere mai tetai tangata, kua kapiki, “E Rata e, ka aere ki'ea te tere?”

Kua karanga a Rata, “Ka aere au ka kimi i oku metua.”

Kua karanga mai taua tangata, “Oatu au e Rata.”

Kua karanga a Rata, “E matua a'a koe?”

Kua karanga taua tangata ra, “E matua iriiri-kaa au, ei iriiri-kaa i te vaka oou.”

Kua karanga atu ra a Rata ki taua tangata, “Aere mai ra.”

Kua kake taua tangata ki runga i te vaka o Rata, e kua aere mai tetai tangata ma te ui rai, “Ka aere ki'ea te tere o Rata.” Kua karanga taua tangata, “Oatu au e Rata.” Tera ta Rata, “E matua a'a koe?” Kua karanga aia, “E matua o'eo'e au, ei o'e i toou vaka.”

Kua karanga a Rata, “Aere mai.”

Kua kake taua tangata ki runga i te vaka o Rata, e kua aere mai tetai tangata ma te ui rai, “Ka aere ki'ea te tere o Rata?” Kua karanga taua tangata, “Oatu au, E Rata!” Tera ta Rata, “E matua- 164 a'a koe?” Kua karanga aia, “E matua o'eo'e au, ei o'e i toou vaka.” Kua karanga a Rata, “Aere mai!”

Kua kake mai ia tangata ki runga i te vaka, kua aere mai tetai tangata, ko taua tu rai i te ui kia Rata ma te akakite a Rata i tona tera ma te pati mai aia kia aru aia, ma te ui a Rati i tana angaanga, kua akakite e, e mea tana angaanga, e me kua tau i te akaranga o Rata kua akatikaia i taua tangata ra ki runga i tona vaka, okotai ngauru tangata i aere pera mai, nara e roa rai te tataanga ka akap?to ua, tera te au tangata i aere mai:—Ko Iriiri-taura, ko Tuitui-kie, ko Tokotoko-vaka, ko Paripari-oe, ko Akatere-vaka e ko Akara-etu tetai, okotai ngauru ratou, ko Rata te tai ngauru-ma-tai.

I muri i reira kua aere mai tetai tangata ko Nganaoa tona ingoa, kua kapiki rai, “E Rata e, ka aere ki'ea te tere?”

Kua karanga a Rata, “Ka aere au ka kimi i oku metua.”

Kua karanga a Nganaoa, “Oatu au e Rata.”

Kua ui atu ra a Rata ki aia, “E matua a'a koe?”

Kua karanga taua tangata, “E matua akarere manu.”

Kua karanga a Rata, “Ka akarere te manu, e, pe'ea atu?”

Kua karanga taua tangata a Nganaoa, “Ka rere au, e, runga i te rangi, ka titeni au ki taku metua vaine.”

Kua karanga a Rata, “Ka titeni ki te metua vaine, e, pe'ea atu?”

Kua karanga a Nganaoa, “Ka titeni taua ki to taua metua vaine, o tira rai i reira.”

Kua karanga a Rata, “O, kare au e inangaro kia koe, kare koe e aere.” Kua titiri atu ra ia Nganaoa ki raro i te tai, aere atu ra te pai o Rata topa atu ra ki te moana.

I taua aereanga o taua vaka ki te moana, okotai ngauru mai tai rai ratou i runga i te vaka, kua mamao atu ra ratou ki tua, kite atu ra ratou, i te ue te panu mai ra ki runga i te kiri-?-tai, kua karanga ratou, “Tera ta tatou ue-kura te panu ua mai ra ki runga i te kiri-a-tai.”

Kua rongo a Rata, kua karanga aia, “Raveia mai.”

Kua raveia mai ra, ka vai atu ra te ue, te kanakana mai nei te ua-mata o Nganaoa, kua karanga a Rata, “Titiriia ki raro i te tai.”

Kua titiri atu ra te vaka tangata ia Nganaoa ki raro i te tai ma te manako ra ratou e tirara rai a Nganaoa. (Kare ua ra).

Aere atu ra ratou e tetai potonga tai te panu mai ra te ue, kua karanga ra ratou, “Teia ta tatou ue-kura.”

Kua rongo a Rata, kua kapiki atu ra aia, “Raveia mai.”

Kua raveia mai ki runga i te vaka, ka vai atu te ue, te kanakana mai ra nga ua-mata o Nganaoa, kua karanga a Rata, “Kua manataia au ia koe.” Kua karanga a Nganaoa, “Oatu au e Rata.”

Kua akatika atu ra a Rata, rauka atu ra etai ngauru ma rua i runga i te vaka o Rata, aere atu ra ratou.

Kua roa rai te tereanga o te vaka, kua kapiki a Nganaoa, “E- 165 Rata e, teia te mate tei mua ia tatou, te akatikatika mai ra nga kakave o te eke e ta i te vaka o Rata.”

Ko teia mate nei ko tetai tamaiti o Puna, ko Eke, kua maranga ki runga i te tai, kua tamou etai kakave ki raro i te papa, tei runga i te kiri-a-tai nga mata, kua akatika etai kakave ki runga i te rangi ka aere mai ka vavaiia ia Rata ma tona vaka e te tangata atu; no reira a Nganaoa i kapiki ei kia Rata, tei mua te mate.

Kua mataku a Rata, kua karanga a Nganaoa, “E Rata e, koai te taunga i to'ou tere; ka mate tatou.”

Kua karanga a Rata, “Kare ua e taunga, ko koe rai e taku taeake te taunga.”

Kua karanga a Nganaoa, “Anake nei au e taunga toou i titiri ei koe iaku ki raro i te tai.” Kua rave atu ra aia i tana ue e te manga k?e ki te rima rere atu ra ki raro i te tai, kua kake ki roto i taua ue ra kua papanu atu ra taua ue ra e tae uatu ki te eke, tapiri atu ra ki te pito o te eke, kua vai atu ra te eke iaia. Kua rave atu ra a Nganaoa i te manga koe, kua kokoti atu i te eke, e mate atu ra taua eke, kua oki mai ra a Nganaoa ki runga i te pai, aere atu ra.

Kare ra ratou e mamao ana, kua kapiki a Nganaoa, “E Rata e, teia tetai mate tei mua ia tatou, te amama ua mai nei te va'a o Te-arua-kai-pai; koai te taunga i toou vaka?”

Kua karanga a Rata, “Kare ua e taunga, e taku taeake, ko koe rai te taunga.”

Kua karanga a Nganaoa, “Anake nei au i titiri ei koe iaku ki raro i te tai e taunga tetai i runga i toou vaka.”

Ko teia mate nei e arua, e mangao, ko tetai ia tamaiti o Puna, ka aere mai ka ta ia Rata ma tona vaka tangata, kua rave atu ra a Nga-naoa i taua ue ana e te manga koe, rere atu ra ki raro i te tai, kake ki roto i te ue, papanu atu ra taua ue ra e, mua i te vaa o te eika, apukuia mai rai e te arua ki roto i tona kopu, kua rave iora a Nganaoa i te koe, te kokoti atu ra i te ngakau e puta atu ra te ate o taua mangao, kua mate te mangao, te oki mai ra a Nganaoa ki runga i te vaka, aere atu ra.

Kua tere ra te vaka, kare rai i mamao, kua kapiki a Nganaoa, “E Rata e, teia tetai mate tei mua ia tatou, te koko nei te tai ki roto i tona vaa, te amama ua nei, ka pou tatou; koai te taunga i toou vaka.”

Kua karanga a Rata, “Kare e taunga, e taku taeake, ko koe rai te taunga.”

Kua karanga ata ra a Nganaoa, “Anake nei au e taunga tei toou vaka i titiri ei koe iaku ki raro i te tai.”

Ko teia mate nei ko tetai tama rai o Puna, na ratou i kai nga metua o Rata, ko Paua teia; kua rave atu ra a Nganaoa i taua ue ana ma te manga koe ki te rima, kua rere ki raro i te tai, kua kake ki roto i te ue, kua papanu atu ra taua ue ra e roto roa i te paua, kokapi iora te paua, kua rave a Nganaoa i taua manga koe kua kokoti i te tumu i roto- 166 o te paua e ona kakave, mate iora taua paua, tomo atu ra ki raro i te moana.

Kua oki mai ra a Nganaoa ki runga i te vaka, kua aere atu ra ratou.

Kua tere te vaka, kua tere, e roa, kua kapiki a Nganaoa, “E Rata e, teia tetai mate tei mua ia tatou, te ura ua ra i runga i te tai, ko Tatavere; koai te taunga i toou vaka?”

Kua karanga a Rata, “Kare rai e taunga, e taku taeake, ko koe rai te taunga.”

Kua karanga a Nganaoa, “Anake nei au e titiri ei koe iaku ki raro i te tai e taunga toou.” Kua rave iora aia i te ue mai te manga koe, kua rere atu ra ki raro i te tai, kua kake ki roto e kua papanu atu ra taua ue ra ki mua i te e'ika, kua apuku atu ra te eika, kua apuku atu ra te e'ika, kua taka te ue, kare e o ki roto i te va'a, kakati atu ra, taka ua ra, e pera ua rai kare e ravenga e o ki roto i te vaa o taua Tatavere. Kua rere takere a Nganaoa ki roto i te va'a e roto roa i te kopu o taua e'ika ra, kua kotikoti i te ate e te ngakau, te angaanga nei aia ki roto, te anga-anga nei te e'ika i te apuku i te ue, kare e rauka, te katikati atu ra, te taka atu ra te ue, e mate uatu taua Tatavere.

Kua kokoti atu ra i te kopu o te e'ika e ora atu ra aia ki vao, kua kake ki roto i taua ue ra, kua panu ua ra ki te vaka, kake atu ra ki runga, e aere atu ra.

Kare i roa, kua kapiki a Nganaoa, “E Rata e, teia tetai mate tei mua ia tatou, koai te taunga i toou vaka?”

Kua karanga a Rata, “Kare e taunga, e taku taeake, ko koe rai te taunga.”

Kua karanga a Nganaoa, “Naringa, kare au, kua mate koe, teia te mate openga, akua, ko te ora ko te mate.”

Ko tetai tama teia o Puna, ko Aku. Kua rave a Nganaoa i taua ue ana ma te manga koe, kua karakia i reira mei tana i rave ana i te au rereanga ana i mua ra ki raro i te tai. Kia oti i te karakia ki nga atua kua rere aia ki raro i te tai ma te tuku i te ue ki mua iaia. Te rere ua mai ra te aku, okotai rereanga toe e taea mai ei te vaka e mate atu ei ratou. Kia rere mai ra kua akatano a Nganaoa i te ue ki mua i te ngutu-roa o te aku, kua puta atu ra ki rotopu i te ue, otira rai teia aku i te takiri aere tona ngutu kia topa te ue, kare takiri te ue e topa, kua piri katoa te ngutu raro ki roto i te ue no te ririnui o te rereanga o taua aku ra, no teia apinga i runga i tona ngutu-roa, kare e anga mai ki te vaka, kua pekapeka roa aia i teia apinga i piri mai ki runga i tona ngutu, ko tona rakau tamaki oki ia. Ko Nganaoa, kua noo takere aia ki roto i te kopu o te e'ika, te kotikoti nei aia i a roto i te e'ika, kua kore te e'ika e ko akaou ki te vaka, kite uake taua aku ra kua mate aia.

Kua kotikoti a Nganaoa i te kopu o taua aku ra tapa atu ra aia ki- 167 vao, kake atu ra ki roto i te ue, oki atu ra ki te vaka, e runga i te vaka.

Kua pou te anau o Puna i te taia, kua pou oki ia Nganaoa te taunga i te taia, kua karanga atu ra a Rata ki aia, “Naringa kare koe, kua pou tatou i te mate.”

Kua akatere atu ra taua vaka ma te kore e mea i tupu e tau atu ra te vaka ki Iti-nui, ko Tukai-ta-manu te ariki i Iti-nui i tei reira tuatau, ko Ina-ara-maunga tona vaine, ko Kairu-mau-anake te ingoa a ta raua tamaiti, e tamaiti ariki aia e e taunga katoa, ko te taunga ia i tuku piri kia Nganaoa.

Kua kake a Rata ma te aronga pai ki uta, ko Nganaoa, kua akanooia e tiaki i te pai, kua tuku taua ariki ra i ana piri kia Nganaoa, kua pou roa ia Nganaoa i te taratara, kare e piri i toe.

Kua tuku a Nganaoa i tana piri, e kare takiri e kitea e taua tamaiti ariki-taunga ma ona taunga, tera te pee no taua taunga:—

“I karanga mai o te taunga tamaiti a Kairu-mau-anake—
Aua e tinaenae ia nga manu.”

Mei Iti-nui aere atu ra ratou ki Motu-taotao, tei reira te tamaine a Puna, ko Tevaine-uarei, tei iaia nga ua-mata o te metua vaine o Rata. Kia tae atu ra a Rata ki taua enua ko Motu-taotao kua kitea aia i te ngai i noo ei taua tamaine, e kua ta iaia kia mate, e kua rave mai ra na ua-mata o te metua vaine.

E, tenana, kua rauka ia Rata i te tutaki no te mate o tona metua ko Vaieroa ma Tairiiri-tokerau. Kua akatere aia ma tona vaka tangata i te vaka ki te pa enua e manganui. Kua aere mai aia ki te enua ko Tumu-te-varovaro, e noo aia ki kunei e roa, kua noo aia ki te pae opu-nga o te enua ki taua ngai ko Vaiakura, e no tei noo aia ki reira e no tei vai taua pae o te enua ki roto i tona rima i tupu teia tuatua, ta te ai-metua i apii mai mei tetai uki e tae uatu ki te au uki ki muri, tera taua tuatua

“Rata ariki i Vaiokura.”

Kia akaruke a Rata i teia enua, kua noo tetai ona uanga ki runga i taua enua ra, e kia tae mai a Tangiia-nui ki teia enua tei reira rai taua uanga, e kua piri ratou ki raro i te au o Tangiia, e tutara rai.

I taua nooanga a Rata ki teia enua, kua aere atu aia ki te moana, oki atu ra ki Avaiki, mate atu ra ki reira.

TE MATENGA O RATA.

Ko Manuka te enua. Ko Apakura, e ariki vaine aia, kua noo aia ma tana tane ko Vaea-taranga-uku ki taua enua ra. Ko Vaea, e toa aia. Kua aere mai te tiki ia Vaea mei Kuporu kia aere mai aia e tau-turu ia ratou, no te mea kua tae te rongo kia ratou e kua akakoro a Rata ka aere ka tamaki kia Kuporu, no reira kua tono kia te ariki o Kuporu i te tiki ia Vaea kia aere mai.

- 168 

Ko teia Rata nei e ariki no te moana, e tama aia na Vaieroa.

Kia tae te karere kia Vaea, kua aere atu ra aia ki Kuporu, kia tae atu ki reira kua noo iora. Kua tae atu a Rata ki Kuporu, e p? te tuatau i tau mai aia ki reira e kua tutau i te ava i Apia, kua kitea e tei raro i te ava te pai o Rata, kua akakite atu ra a Rata ki ona tangata kia moe, apopo ka kake atu ra ratou ki uta tamaki atu ra ki te enua.

Kua akakite atu ra kia Vaea, e teia mai a Rata ma tona vaka, kua aere atu ra aia ki raro i te ava i te tapaatai e kua akatika atu ra i tona rima ki te pai o Rata, kua apai atu ra ki uta i te maunga, kua tuku ake ra ki runga i te kauru rakau. Kare a Rata e kite ma tona aronga pai katoa, tei te moe ratou, kua ara mai te tangata t?ta-tai i te vaka o Rata, kua kapu i te tai ki raro i te tai, kua t?ta i te tai i roto i te pai ki vao, t?ta atu uarai, t?ta atu uarai, kia akarongo meitaki taua tangata e tu ke te tangi o tana e kapu nei, kare e aite mei tana e matau, ki pua ua te tai tana e kapu atu ra ki raro i te moana, i teia, kia kapu atu, te p?r?p?r?ru ua atu ra ki raro roa mei te ua te tu. Kia ar? taua tangata ki vao, kite iora tei runga to ratou pai i te rau rakau o te vao-rakau. Kua akaara atu ra taua tangata ia Rata ma te aronga pai, tera tana tuatua, “E tu ki runga, kua mate tatou.”

Kua tu poitirere a Rata ma tona pai tangata, e kite iora tei runga to ratou pai i te rau rakau o te vao-rakau, tei runga oki i te rau o te vao-rakau; kua akaara te taunga, kare rai ana ravenga; kua taia atu ra a Rata ki reira, e tei reira tona vaka kua tu a-toka, e kua topaia taua vao-rakau ra ko “Te-vao-rakau-o-Rata,” no te mea i mate a Rata ki reira i topaia'i ko te vao-rakau o Rata.

I muri i te mateanga o Rata, kua tiaki mai ra a Apakura i te tane ia Vaea, kua roa, kare i oki vave atu ra, kua aere mai aia ki Kuporu i te aru i te tane, kia aere mai kua akamate a Vaea, kua tu a-toka tona kopapa, ko te mimiti ua te toe. Kia aravei atu ra a Apakura ki te tane, kua karanga aia, “Kua aere mai koe taku oa, kare ua e mari-konga te ano nei ki te po.” I reira kua anga te aro o Vaea ki te po, e iti ua te manga ora toe.

Ko te tuatua teia i te matenga o Rata ta matou oki i kite mei te ai-metua. Nara, te karanga mai nei tetai au vananga o tetai au are korero e kare a Rata e tona tangata i mate ki reira, ko etai pae ua i mate, ko etai pae ma Rata kua ora e kua rauka i tetai vaka ke kua ngaro atu ra ki Avaiki, kare i oki mai.

Te vai nei tetai manga tuatua, ko nga vaka o Rata, kare mei te mea okotai o Rata vaka, e r?i rai tona vaka, e, e au ingoa e rai nei no tei reira au vaka, tena r?i etai ingoa o etai vaka, ko “Tu-i-te-rangi-tua-tini” e “Te-rangi-m?r?ng?r?ng?.” Ko tena ingoa ko “Tarai-po” kore no te vaka o Rata, na Atonga tei reira ingoa i t?paia ki runga i tona vaka ta nga teina i pari.

Otira rai na vananga no Rata.

 

Cook Islands Time

Cook Islands Calendar

March 2017
SMTWTFS
1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031

Follow us

Login Form



Get a Website

If you want to create a professional looking web site and you don't have any HTML programming experience or design skills

If you Have a static web site and you want more control over how the content is displayed and updated

If you want a website you can easily update yourself

If you run a company and want to sell some of your products online

Contact Us and get started...

TahitiZik


Sava Duty Free

Ocean Fresh

Cook Island News

Manea Foods

Mervin Communications

Kukicell

For best sound - Download

Jetsave Travel

Copyright © 2017 matarikifm.co.ck. All Rights Reserved.
Joomla! is Free Software released under the GNU/GPL License.